Geçmişte yaşadıklarımız, bugün kim olduğumuzu ve hangi noktada durduğumuzu belirler. İnsan hayatı boyunca bu önemli olayları kafasında çevirir durur. “Şöyle yapsaydım da, böyle etseydim de…”
İngilizce’de bu durumu özetleyen bir deyim var: ‘Could have, should have, would have..“
Fakat geçmişi değiştirme şansımız yok, sadece ondan öğrenebilir, gelecekteki kararlarımızı bu öğretiler sayesinde iyileştirebiliriz.
“Keşke o yoldan değil de bu yoldan sürseydim, keşke o marka yerine bu marka alsaydım…” Bunlar bir sonraki sefere bize yardımcı olacak keşkeler. Bu tarz geçmişle hesaplaşma, içinde alınacak bazı dersler barındırır ve öğreticidir. Tecrübe dediğimiz şey böyle edinilir.
Bir de faydasız hesaplaşmalar vardır ki bu tür yakınmalar aslında birer yanılgıdır. Hemen örnek vereyim:
“Keşke Covid zamanı borsa dip yaptığında tüm paramla alım yapsaydım.”
Peki, gerçekten dip miydi? Bugünden bakınca o bölgeyi dip olarak görmek kolay; fakat o günlerde o seviyenin dip olduğunu gösteren bir sinyal var mıydı?”
O güne geri dönelim, kaç kişi varını yoğunu yukarıdaki grafiğe yatırırdı? Borsa bugün aynı şekilde düşse tüm paranızla alım yapar mıydın?
Sonuca bakarak yorum yapmak ve çıkarımda bulunmak kolay, olayın içindeyken öngörü yapmak ise apayrı bir olay.
Futbol üzerinden İki ayrı senaryo işleyelim:
Senaryo-1
Dakika 85: Ahmet oyundan çıkar, Mehmet girer. Mehmet 90’da penaltı kaçırır. Maç berabere biter.
Yorumcu: Rakip defans kapanmışken Mehmet’i oyuna almak hataydı, son 10 penaltıdan 3’ünü kaçırmıştı. Puan kaybı hocanın hatası.
Senaryo-2
Dakika 85: Ahmet oyundan çıkar, Mehmet girer. Mehmet penaltıdan golü atar, maç kazanılır.
Yorumcu: Mehmet kapanan defansın dengesini bozdu, penaltı yaptırdı. Hoca Mehmet hamlesiyle maçı kazandırdı.
Tıpkı futbol örneğindeki gibi, traderlar da sonuç üzerinden karar kalitesini sorgulama eğilimindedir. Oysa önemli olan, kararın verildiği andaki veri ve şartlardır.
Sonuca bakarak verilen kararların kalitesini yorumlamaya sonuç yanılgısı ya da “outcome bias” denir. Bir de benzeri “hindsight bias” var, o da zaten olacağı belliydi yanılgısı.
Yapabilirdim
Geçmişte şöyle olduğunda böyle davranabilirdim düşüncesi. Elinde o imkanın olması, onu yapman gerektiği anlamına gelmez.
21 sene önce mühendislik yerine öğretmenlik okumayı seçebilirdim ama o zamanki Gökhan bunu istemiyordu. Konu kapandı.
Yapmalıydım
İşte bu “outcome bias” örneği. Sonuca bakarak geçmişte alınan kararı sorgulama yanılgısı. O zamanki verilerle ve dünya görüşüyle verdiğin bir kararı bugünkü verilerle sorgulama işi.
Bitcoin 3 sene önce 16 bin dolara düştüğünde almaydım. Neden böyle düşünüyorsun? Çünkü Bitcoin bugün 116 bin dolar. Peki 3 sene önce böyle olacağını biliyor muydun? Hayır. Konu kapandı.
Yapsaydım
En çok duyduğum: “Borsa/Bitcoin düzeltme yaptığında satıp daha düşükten tekrar alsaydım.” Bunu yapabilmen için bir yetkinliğe sahip olman lazım. Eğer zamanında aksiyon alamadıysan gerekli yetkinliğe sahip olmadığın içindir. Konu kapandı.
“X hisse yerine Y hisseyi alsaydım.” Sana X hisseyi aldıran neydi onu bulup düzeltmek gerekir.
Z coin 10 katına çıkmadan önce alsaydın ne güzel olurdu değil mi? Seni bundan alıkoyan şeyin ne olduğunu bulmakla başlamalısın. Analiz mi eksik yoksa cesaret mi?
Yapılabileceklere Odaklanmak
Örneğini verdiğim hataların farkında olmak, geçmişle debelenmekten kurtulmanın ilk adımı. İkinci adım olarak karar kalitemizi arttıracak beceriler edinmek olmalı.
Bir trader için bu becerilerin başında grafik yorumlamak gelir. Doğru piyasa okuması grafikleri anlamakla başlar.
Geçmişle oyalanmak yerine grafik okumayı, doğru piyasa analizini öğrenmek istiyorsan, senin için hazırladığım bu el kitabına mutlaka göz at.
Bir Cevap Yazın